Život na Marsu, u dolini Neretve

Napomena: Povodom tačno pola veka od sletanja Vikinga 2, sonde koja je prva izvela biološke oglede na Marsu, na 24 sata otvaramo u celosti tekst Neđeljka Jeknića o tome dokle je danas stigla potraga za životom na toj planeti – i zašto jedan njen deo nosi ime sa Balkana.

Nauka i politika ponekad se sretnu na najneobičnijim mjestima — recimo, u prašnjavim stijenama sa dna marsovskog kratera. NASA je ovih dana objavila da je rover Perseverance pronašao minerale koji bi mogli biti dokaz drevnog života na Marsu.

I dok naučnici oprezno govore o potencijalnim “biološkim potpisima“, u javnosti odjekuju senzacionalne najave.

Da li je ovo bitan naučni trenutak, ili pokušaj da se obezbijedi podrška za skupu misiju povratka uzoraka?

Šta se otkrilo

Uzorak koji je NASA-in rover Perseverance prikupio iz drevnog suvog riječnog korita u krateru Jezero (dobio naziv po mjestu u BiH) mogao bi da čuva dokaze o drevnom mikrobnom životu.

Uzet sa stijene prošle godine, prema onome što je objavljeno u radu u časopisu Nature uzorak sadrži potencijalne biološke potpise.

Potencijalni biološki potpis je supstanca ili struktura koja bi mogla imati biološko porijeklo, ali zahtijeva više podataka ili dalja istraživanja prije nego što bi se mogao donijeti zaključak o odsustvu ili prisustvu života.

Uzorak je prikupljen u julu 2024. sa lokacije nazvane Cheyava Falls, u dolini Neretva Vallis koja je bila stari riječni tok koji se ulivao u krater Jezero. Radi se o stijenama koje su bogate glinom i muljem — tip materijala koji na Zemlji dobro čuva tragove stare aktivnosti odnosno organske ostatke ili mikroorganizme.

Starost ovih sedimentnih slojeva procjenjuje se na oko 3,2 do 3,8 milijardi godina, u periodu kada je na Marsu vjerovatno bilo stajaće ili polupokretne vode i kada su uslovi mogli biti pogodni za život mikroba.

U stijenama su uočene mrlje, odnosno zone koje se razlikuju od okolne stijene. U njima su detektovana dva minerala naziva vivijanit i grejgit kao i organski materijal koji sadrži ugljenik i koji bi mogao biti gradivni element živih stvari.

Uzimajući u obzir vrste minerala, morfologiju mrlja, organski sadržaj i geološki kontekst (vlažno, očuvano sedimentno okruženje), ovo se smatra jednim od najsnažnijih geoloških dokaza na Marsu do sada. Ovo otkriće bi moglo podržati ideju da je tamo nekada postojao život.

Šta ovo znači

Članak i istraživači jasno naglašavaju da ovo nije konačan dokaz života. S obzirom da je uzorke vidio samo rover, ali ne i naučnici na Zemlji u nekoj laboratoriji, ne može se isključiti mogućnost da su ti minerali i obrasci nastali abiotskim, tj. neživim procesima, što znači da slični minerali mogu nastati i bez života.

Za dalju potvrdu je neophodno poslati te uzorke na Zemlju i uraditi detaljnije laboratorijske analize i simulacije da bi se vidjelo da li abiotski procesi mogu reprodukovati iste minerale i teksture.

Ranije ove godine, rover Curiosity (prethodnik rovera Perseverance) otkrio je najduže ugljenične lance koji su do sada nađeni na Marsu — potencijalne fosilne ostatke masnih kisjelina, iako i tu nije isključena i neživa formacija.

Molekularni lanci koji sadrže do dvanaest atoma ugljenika povezanih zajedno otkriveni su u uzorku stijene starom 3,7 milijardi godina, prikupljenom takođe sa osušenog dna marsovskog jezera. Tada je vodeća hemičarka istraživanja prokomentarisala da ako na Marsu imamo masne kisjeline dugog lanca, one bi mogle poticati – i to je samo jedna hipoteza – od razgradnje membrana ćelija koje su postojale prije 3,7 milijardi godina.

Planovi povezanih misija

NASA je u saradnji sa Evropskom Svemirskom Agencijom (ESA) planirala tri vezane misije: misija prikupljanja uzoraka (rover Perseverance), misija preuzimanja uzoraka i misija njihovog transporta na Zemlju.

Rover je uspješno lansiran sa Zemlje u julu 2020., uspješno sletio na Mars u februaru naredne godine i od tada do danas je prešao oko 36 km kopajući i istražujući marsovske stijene i prašinu. Rover prikuplja uzorke, pakuje ih u 43 male titanijumske epruvete veličine hemijske olovke i baca ih za sobom sa planom da naredna misija to pokupi i vrati na Zemlju.

No, Perseverance nije običan rovokopač – radi se o laboratoriji na točkovima koja je opremljena sa nizom instrumenata koji omogućavaju da se dosta analiza obavi na licu mjesta i da se zatim podaci pošalju na Zemlju. Rover može identifikovati minerale, pronaći organske molekule, ispitati hemijske procese, analizirati geologiju i podzemne strukture te čak i napraviti kiseonik iz oskudne marsovske atmosfere.

Ono što mu ipak nije u opisu posla – ne može definitivno dokazati postojanje života. Rover nema kompletne biološke laboratorije, kao što su one za DNK ili RNK analize, kultivaciju mikroba, ili detaljnu mikroskopiju na nivou ćelija. Svakako, nije ni realno očekivati da otkriće tog kalibra donese nezavisna mašina, ma koliko bila dobra i opremljena.

Pare (marsovski) život kvare

Početkom maja ove godine, Trampova administracija je predstavila budžetsku prijavu za fiskalnu godinu 2026 u kojoj se navodi da bi se ukinule ili značajno smanjile finansijski neusaglašene i “previše skupe” misije, uključujući Mars Sample Return. U toj prijavi, misija MSR je označena kao jedna od misija koje “ne mogu biti nastavljene u svom trenutnom, finansijski neodrživom obliku.”

Predlog budžeta između ostalog predviđa smanjenje ukupnog NASA budžeta sa $24.8 milijardi na $18.8 milijardi što je smanjenje od 24%. Za NASA-ino naučno odeljenje (Science Mission Directorate) predloženo je smanjenje od 47%. MSR je posebno istaknuta kao “previše skupa misija” u tom kontekstu. Poređenja radi, budžet NASA sredinom šezdesetih godina prošlog vijeka je u današnjim dolarima prelazio $57 milijardi. Nije teško zaključiti zašto se danas neke stvari mnogo teže rade nego u doba hladnog rata.

U kom grmu bi mogao biti zec

„Ovo otkriće misije Perseverance, koje je pokrenuo predsjednik Tramp u svom prvom mandatu, najbliže je što smo ikada bili otkrivanju života na Marsu. Identifikacija potencijalnog biološkog potpisa na crvenoj planeti je revolucionarno otkriće koje će unaprijediti naše razumijevanje Marsa“, rekao je vršilac dužnosti administratora NASA-e Šon Dafi.

Po izjavi gospodina Dafija, reklo bi se da se ciljano naglašava da je misija Perseverance započeta za vrijeme prvog mandata Donalda Trampa. No to vjerovatno nije dovoljno da se njegova administracija ubijedi da ne reže budžet NASA, naročito onaj dio koji se tiče misije povratka uzoraka na Zemlju.

Da se razumijemo, ovdje se ne radi o lažnim podacima ili zloupotrebi nekog naučnog saznanja. U pitanju su nijanse u komuniciranju, odnosno ton s kojim će se ići u javnost. Mediji i NASA-ini PR timovi često pojačaju taj ton pa to budu izjave tipa „najjasniji znak života do sada“ koje se u daljim interpetacijama po medijima često pretvore u „pronašli život na Marsu“. Takav narativ izaziva pažnju javnosti i političara, što može imati efekat na budžetske odluke.

Ne bi ovo naravno bio prvi put da se tako nešto desilo, sličnu stvar smo imali 1996. godine sa meteoritskim fosilima. NASA je tada napravila veliku konferenciju koja je imala i političku dimenziju. I sada, u trenutku kada je Mars Sample Return pod znakom pitanja, ovakvo otkriće dolazi kao „argument iz snova“ zašto ne treba presjeći finansiranje.

Šta ako

Ipak, čak i da je tačan ovakav plan ljudi iz NASA kako bi se domogli novca koji im je potreban za završetak misije, opet je put do tog novca popločan dobrim namjerama. Šta ako se ispostavi da ove mrlje zaista jesu tragovi nekadašnjeg života na Marsu? To sigurno nećemo znati prije 2033. godine za kada je planiran povratak na Zemlju vozila koje bi donijelo uzorke. A onda laboratorijske analize, ispitivanja, simulacije. No, za težinu i važnost takvog oktrića još decenija čekanja ne predstavlja neku naročitu stvar.

To bi bio prvi dokaz života izvan Zemlje. To bi bila potvrda da život nije unikatan, nego da se može razviti ili da može doći gdje god postoje povoljni uslovi. Astrobiologija bi prešla iz tragačkog u komparativni stadijum,  mogli bismo da poredimo dva svijeta sa životom. A to bi odma zatim otvorilo i neka nova pitanja. Ako je život postojao i na Zemlji i na Marsu, da li je nastao dva puta nezavisno ili su mikrobi prebačeni meteoritima ili na neki drugi način?

Ako se pokaže da su hemijske osnove marsovskog života različite od naših, recimo da imaju drugačiji set aminokisjelina, drugačiji genetski kod — to bi značilo da život može imati mnogo hemijskih puteva. Sa druge strane, ako je sličan, to bi onda značilo da su Mars i Zemlja razmjenjivali sjeme života dok su još obje planete imale uslova za to.

Svemirske agencije širom svijeta dobile bi ogroman podsticaj da nastave istraživanja a njihovi budžeti bi vjerovatno rasli. Ovdje nikako ne bi trebalo zaboraviti ni Kinesku Nacionalnu svemirsku agenciju i njihove planove za Mars. Misije ka Evropi, Enkeladu, Titanu i dalja istraživanja egzoplaneta dobile bi mnogo veću težinu — jer ako je život moguć na Marsu, vjerovatno je i na drugim svjetovima.

A dok uzorci dođu…

Za neke provjere i ispitivanja ipak se ne mora čekati 2033. Svaka nova bušotina i uzorak mogu da pokažu slične ili različite mrlje i strukture, pa ćemo i prije povratka uzoraka imati širu statistiku: da li je nalaz jedinstven ili tipičan. Timovi naučnika će sigurno u narednim godinama objavljivati nove rezultate iz podataka koje je Perservance već poslao.

Takođe, za očekivati je da se u zemaljskim laboratorijama pokuša dobijanje istih minerala u istim obrascima abiotičkim procesima. Ako se to uspješno izvede umanjilo bi biološko tumačenje a ako ne bude moguće, to bi ojačalo biološku hipotezu.

Jedno je sigurno – isplati se provjeriti, bez obzira na cijenu. Ako kao vrsta imamo novca za oružje koje uništava život, trebalo bi da ga nabavimo i onda kada je potreban za potragu za životom.