Znate li za izbore na kojima su Titovi komunisti teško poraženi?

Peti deo feljtona zasnovan na knjizi “Trst ne damo! – Jugoslavija i Tršćansko pitanje 1945-1954.” italijanskog istoričara Federika Tenke Montinija (objavljeno u izdanju Akademske knjige).

Svi nastavci dostupni OVDE.

***

Jedna od ključnih prekretnica u razvoju Tršćanske krize, svakako je bio razlaz Tita i Staljina 1948. godine, čime je Jugoslavija izgubila glavnog advokata za svoje interese među velikim silama koje su odlučivale o sudbini sporne teritorije.

Još više je to donelo promene u odnosima Jugoslavije sa italijanskim komunistima, kojima je na neki način i laknulo posle Rezolucije IB-a, jer su istovremeno imali ideološko-partijsku obavezu prema drugovima iz Beograda (i Moskve), kao i da se pokažu kao branioci nacionalnih interesa Italije, imajuči u vidu da su učestvovali u koalicionoj posleratnoj vladi.

Federiko Tenka Montini u knjizi o Trstu rekonstruiše kako je Rezolucija IB delovala na rešavanje kroze oko Trsta i na promenu strategije i ciljeva jugoslovenske strane.

***

I prije nego što je italijanska Komunistička partija razvila izrazito antijugoslavenski stav, „ekskomunikacija“ Jugoslavije imala je neposredne posljedice na djelovanje Komunističke partije Slobodnog Teritorija Trsta (KPSTT, ital. PCTLT, slov. KPSTO), što je bilo novo ime Komunističke partije Trsta i Julijske krajine nakon uspostave STT-a.

U njoj su do tada Slovenci bili dominantni iako je, u skladu sa spomenutom odlučnijom politikom KPI u vezi s Trstom, situacija postajala sve sklonija obračunu što ga je Rezolucija upravo aktivirala.

Jedan dokument pronađen u Titovom osobnom arhivu nudi prikaz dramatičnosti tog razdoblja. Radi se o izvještaju od 5. jula 1948. u kojem se ovako opisuje dinamičnost situacije u Trstu:

Rezolucija izazvala je već unapred pripremljenu akciju nekih italijanskih elemenata u CK KPSTT, koji su se odmah opredelili za rezoluciju Informbiroa i zauzeli stanovište ne samo protiv našeg CK već i protiv sadašnjeg tršćanskog CK na čelu kojega stoje drugovi Babič i Ursič. Tim italijanskim elementima rukovodi Vidali, a njemu su se priključili Destradi, predstavnik Jedinstvenih sindikata, Gasperini, urednik Part. lista Il lavoratore i još neki. Njima je pošlo za rukom da odlučnim i drskim akcijama zauzmu rukovodeće pozicije u Jedinstvenim sindikatima, u Omladinskoj organizaciji i u štampi. Čak list OF Primorski dnevnik su dobili pod svoju kontrolu. Međutim drugovi Babič i Ursič su se pokolebali i nisu reagirali odlučno. Oni su pošli linijom bolje sačuvati jedinstvo na stanovištu Informbiroa nego razbiti CK i SIAU priključivši se stanovištu našeg CK. Jasno je bilo od prvog momenta da jedinstvo nisu mogli sačuvati nikakvim ustupkom. Oni su se tim svojim stavom izložili opasnosti da se ih potpuno izolira i izbaci iz CK. Drug Babić je čak hteo podneti ostavku. No u poslednjem momentu su ipak postali odlučniji, tako da su jučer na sednici izvršnog komiteta CK četiri druga zauzeli stanovište našeg CK a šest Informbiroa. Obadve grupe su izradile rezolucije koje su predate partiskom članstvu na diskusiju. Bit će sazvan izvanredan Partiski Kongres koji će odlučiti. List OF se povratio u ruke rukovodstva, dočim je u sindikalnoj organizaciji još nesredjeno stanje. Predvidja se veoma oštra i uporna borba u samoj partiji kao i u masovnim organizacijama. Posledica trenutnog prevladanja italijanskog elementa biće da su u nekim fabrikama skinuli slike Maršala Tita i dvojezične natpise te izvjesili samo talijanske natpise.